«Бүгінгі күнді түсініп-түйсіну үшін де, болашақтың дидарын көзге елестету үшін де кешегі кезеңге көз жіберуіміз керек».
Н. А. Назарбаев
Басты бет » Қазақстан тарихы » Ортағасырлық Қазақстан » Монғол дәуіріндегі Қазақстан » Моңғол дәуіріндегі Қазақстан

Моңғол дәуіріндегі Қазақстан

Моңғолдық жаулап алуы еуразиялық аймақтарда құрылған қаоым-қатынасты және оны мекендеген тайпалар мен халықтар өзара байланыстарын бұзды, олардың этносаяси және шаруашылық-мәдени дамудың барысын өзгертті.

Моңғол тайпалары ХІІ ғ. ортасына қарай Моңғол Алтайының аумақтарынан және Ертіс жоғары басынан наймандар, қыпшақтарды ығыстырып, түркітілдес топтарды өзіне ұқсатып, түріктерден материалдық мәдениет, шаруашылық және тұрмыстың нысандары, көшпелі салттар мен мал тұқымдарының көптеген элементтерін өзіне алып, Орхон мен Керуленнен батысқа қарай бет бұрды. Осы уақыттан бастап, көптеген уақыт бойы сақталған түрік пен моңғолдарды орналастыру шекаралары орнатылды. Моңғолдар мекенденген аумақ солтүстікте Байқалдан Ертіс және Енисей жоғарғы жағынан оңтүстікте Гоби шөл даласына дейін созылып жатты.

1218-1219 жылға қарай моңғолдар көрші елдердің көптеген халықтарына өзіне бағындырды. Енисей қырғыздары мен буряттардыңжерлері жаулап алынды, танғұттардың мемлекеті құлады, Ұйғыр Турфан патшалығының билеушісі моңғол азаматтығын өз еркімен қабылдады. Цинь империясының әскерлерін құлдырағаннан кейін моңғолдар Солтүстік Қытайды мекендеді. Шыңғысханның келесі мақсаты – Орта Азия, Иран, Таяу Шығыс, Күнгей Кавказ, Шығыс Еуропаны жаулап алу. Ертіс, Арал теңізі және Әмудариядан батысқа қарай Шыңғысхан өзінің үлкен ұлы және оның ұрпақтарына ұлысқа әлі жаулап алынбаған жерлерді берді.

Моңғолдар Жетісуді тойтарыссыз жаулап алды. 1210-1211 жж. қарлұқ облысының иленушісі Арыслан-хан Шыңғысхан билігіне ауысты. 1217 ж. қарлұқ билеушісі Алмалық Бұзар да моңғол ханына тәуелді болды, ал келесі жылы Баласағұн қаласы моңғол қолбасшысы Жебеге күрессіз берілді.

Найман қолбасшысы Кұшлықтың сегіз жылдық билігі, хорезмшах  Мұхаммад және қарлұқ иеленушісімен соғысы  нәтижесінде Жетісу тұрғындары соңында кедейленді. Көбінесе көпшілік табынуға тыйымы Құшлықтың мұсылмандарға қатысты қатты ашу мен қудалауды шақырды, сондықтан дінге еріктілікті көрсеткен моңғолдарды халық құтқарушы ретін қарсы алды. Жетісу халқын өз жағына бағындырғысы келген Шыңғысхан осы аймақта тонаушылық пен қырғынға тыйым салды. Құшлық Орта Азияға қашты, ал нәтижесінде оны Бадахшанда моңғолдар қуып жетіп, өлтірді.

Шығыс Түркістан және Жетісудің жаулап алуы Оңтүстік Қазақстан арқылы Орта Азияға жолды ашты. Шыңғысхан Мәуеренахрдағы жағдайды білу мақсатымен, ең алдымен, хорезмшах Мұхаммадқа Солтүстік Қытайдағы өзінің жеңісі және «түркі елдерінің» жаулап алуы туралы, сонымен қатар бейбітшілік келісім ұсынысы бар хабарламаны жіберді. Бұл болашақ әскери жорықтың дипломатиялық дайынығы болд. 1218 ж. жазда шыңғысхан жіберге Отырар қаласындағы сауда керуенінің опат болуы хорезмшах иелігіне басып кіру себебі болды. Отырар қаласындағы хоремзшах Ғайыр-хан билеушінің өкілі Иналшық көпестерді тыңшылықта күдіктеніп, оның бұйрығы бойынша оларды өлтірді.  Шыңғысхан әскерінің жорығы 1219 ж. қыркүйекте басталды. Моңғол әскері Ертістен Жетісу арқылы жүрді. Олар 150 мың адамды құрады, олардың ішінде 111 мың моңғол, әскердің қалған бөлігін Шыңғысхан билігіндегі жауынгерлер – ұйғыр мен қарлұқтар құрады.

1219 ж. моңғол әскерінің Мәуеренахрға Орта және Төменгі Сырдария қалаларының аудандарына қозғалыс бағдары Қазақстанның шаруашылық қатынаста ең қоныстанған және меңгерілген аудандары – Жетісу арқылы жатты. Оңтүстік Қазақстан аумағының жергілікті тұрғындары моңғол әскеріне батыл соққы берді және олар жаппай лаңкестік, зорлық, көптеген облыстарды талқандау, қалаларды бұзу әдістерін қолданды. Араб және парсы деректерінде әр түрлі елдердің отыз шақты қалалар келтіріліген, оның тұрғындарын моңғолдар түгелдей қырып тастады. Олардың ішінде үш оңтүстік қазақстандық қалалар бар: Отырар, Сығанак, Ашнас1.

Отырар қаласының билеушісі Ғайыр хан өзінің 80 мың әскерімен қаланың қорғаныс 5 ай бойы ұстай алды. Тек гарнизон әскербасының бірі Қараджа-хаджиб моңғолдарға беріліп, Суфи ханның дарбазы арқылы бекіністен кеткеннен кейін ғана, жау әскері түнде қалаға кірді. Тағы бір бойы Ғайыр хан қамалды соңғы әскері қалғанша дейін қорғады. Ол тұтқынға алынып, жаза тартылды, а бүкіл тұрғындар бір үйір қойлар сияқты қаладан қуылды және өлтірілді, ал тірі қалғандар тұтқынға алынды.

Моңғолдарға берілуден бас тартқан Сығанақ тұрғындары өздерінің қалаларын жеті күн бойы қорғады. Қаланы жаулап алғаннан кейін тұрғындар да жойылды. Ашнас тұрғындары да сондай жағдайға тап болды. Жент, Баршынлығкент, Өзгент қ. тоналды. 1245-1247 жж. Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан арқылы өткен  Плано Карпини осы жерде, яғни Сырдария сағасында ол «сансыз бұзылған қалаларды, қиратылған бекіністер сен көптеген бос мекендерді» көргенін атап өтті2. Қалалармен бірге жер суландыратын жүйелер жойылды, егіндер жайпалды, өңірлік егіншілік алқаптар құрыды. Сырдариядағы егіншілік алқаптардың көптеген тұрғындары қаза тапты, басқалары тұтқынға алынды, үшіншілері жан-жаққа тарап, қашып кетті. Көптеген аудандар, соның ішінде көшпелі аудандар елсізденді.

1221 ж. көктемге қарай моңғолдардың Орта Азияны жаулап алуы аяқталды. Олардың әскери әрекеттері Иран, Ауғанстан, Солтүстік Үндістан аумақтарына ауысты. Жебе және Сүбедей моңғол қолбасшыларының корпусы Қалқа ө. аландар, қыпшақтар мен орыстарды бөліп, орыс жерлерінің оңтүстік аймақтарын талқандап, 1224 ж. Қазақстан арқылы Шыңғысхан ордасы Ертіске оралды. Осылай, 1219-1224 жж. моңғол шапқыншылығының нәтижесінде Қазақстан Шыңғысхан империясының құрамына кірді. Қазақстан көшпелі тайпалары моңғол ұлысының құрамына  қарсылассыз кірген жоқ. «Жошы мен Шағатай Хорезм істерін аяқтағаннан кейін, Қыпшақ пен Түркістанға жүгінді, қыпшақ әскері мен тайпаларын бірінен соң бірін жаулап алып, толтырды, осы бүкіл тайпаларды өзіне бағындырды» - деп хабарлайды Жүзжани «Нәсір тобында»3. Жергілікті қыпшақ ақсүйектері (қыпшақ және оғыз) моңғолдар қызметіне кірді, ал қатардағы қыпшақтар Шыңғысханның феодалдық ұстауларын таратқан жаңа жүздеген, мыңдаған түмендерді қалыптастыру үшін қолданылды. 1237 ж. Шығыс Еуропаны бағындыруға Бату басшылығымен моңғол әскерінің маңызды бөлігін қыпшақтар мен басұа түрік тайпалары құрады.

Қазақстан аумағы үш моңғол ұлысының құрамына: үлкен (дала) бөлігі – Жошы құрамына,Оңтүстік және Оңтүстік-шығыс Қазақстан – шағатай ұлысына,Жетісудің солтүстік-шығыс бөлігі – Үгедей ұлысына кірді. Жошы ұлысы Ертістен батысқа қарай кең жерлерді алды және Жетісудің солтүстік бөлігін, Ішкі Еділге дейін бүкіл Шығыс Дешті-Қыпшақты қамтыды. Шағатай ұлысы аталған жерлерден басқа өзіне Шығыс Түркістан мен Мәуеренахрды қосты. Үгедей Батыс Моңғолия, жоғарғы Ертіс пен Тарбағатай аудандарын иеленді. Шыңғысхандықтар өз ұлыстарын тәуелсіз қожалыққа айналдыруға тырысты. 1227 ж. Шыңғыс хан қайтыс болғаннан кейін осы үрдіс өсе бастады, империя бірнеше тәуелсіз мемлекеттерге тарады.

Сол жылы Жошы қайтыс болды, оның ұлы Батый мұрагері болды. Ол Батыс Дешті-Қыпшақ аумағында еділ бұлғалрларын жерлеріне және батысқа қарай жаулап алу жорықтарын жасады. Ірі орыс князьдықтар талқандалды, Польша, Венгрия, Чехия және тағы басқа елдер ойран болды. Жеті жылдық жорықтың нәтижесінде (1236-1242 жж.) Еділден батысқа қарай Дунай сағасына дейінгі жерлер, соның ішінде Крым, Солтүстік Кавказ, батыс қыпшақ далалары Батый иелігінде болды. Батйы Дунай сағасына оралғанда, нәтижесінде Алтын Орда атауын алған жаңа V моңғол мемлекетін құрды. Оған Жошы ұлысының аумағы – Шығыс Дешті-Қыпшақ, яғни жоғарғы Оба және Ертістен батысқа қарай, Еділ және Әмудария сағасына дейінгі Қазақстанның дала аудандары, сонымен қатар батыстағы қайта жаулап алған жерлер кірді. Батый әскерлері талқандаған орыс князьдықтар Алтын Орданың вассалды тәуелділігіне түсті. Орыс князьдықтар Алтын Ордадан тәуелді екенін мойындады, оның хандарынан «князьдық билік ету жарлықтарын» алды, алым-салық төледі, бірақ қатысты дербестікті сақтады.

Бату хан негіздеген мемлекет шығыс деректерде Жошы ұлысы, сонымен қатар шожылар хандарының есімі бойынша (Ұлыс Бату, Ұлыс Берке және т.б.) деп аталды. Орыс жазбаларында «Орда» термині немесе «татарларға», «татарлардан» сипатту сөздері қолданылды. Астанасы Сарай-Бату (Астрахан маңы), содан кейін Сарай-Берке қ. болды. Алтын Орда көпұлттық мемлекеттік білім беру орны болды. Ол қоғамдық-экономикалық даму бойынша өзара ажыратылатын, өзіндік мәдениеті мен дәстүрі бар көптеген тайпалар мен халықтарды өзіне қосты. Дешті-Қыпшақ далаларында түркі тайпалары, қыпшақтар, сонымен қатар қаңғлылар, қарлұқтар, наймандар және т.б. тайпалар көшпелілердің басым бөлігін құрды. Алтын Орданың отырықшы облыстарында бұлғарлар, мордовалар, орыстар, гректер, черкестер, хорезмдықтар және т.б. өмір сүрді. Моңғолдар онда маңызды емес азшылықты құрды. XIII-XIV  ғасырға қарай және XIV ғ. моңғолдар шын мәнісінде түркіленді, Алтын Орда тұрғындары «татарлар» этнонимімен атала басталды.

Алтын Орданың мемлекеттік құрылымы Шыңғысхан енгізген үлгісін қолданды. Мемлекет Жошы хан руының меншігі болып саналды. Маңызды мемлекеттік істерді шешу үшін құрылтай – әулетті басқарған мүшелерінің басшылығымен ақсүйектердің жалпы жиналысы шақырылды. Басқа мемлекеттермен әскер, дипломатиялық қатынастарды беклеберк басқарды.Қаржы, салық, мемлекеттің ішкі өмірін басқарған, атқарушы биліктің орталық органның басшылығында везир тұрды. Қалалар мен бағынған ұлыстарға даругтар мен басқақтар тағайындалды, олар салықтарды жинауға міндетті болды. Хан отбасының мүшелері аса маңызды лауазымдарға ие болды. Ірі нойондар, бектер, эмирлер, бахадурлар әскер-түмен басы, мыңшы, жүзбасы болды.

Алтын Ордада жаулап алған жерлер мен халықтарды басқару және билеудің ұлыстық жүйесі қалыптасты. Бату уақытына Жошы ұлысының оң және сол қанатқа бөлінуі, яғни екі әр түрлі мемлекеттік бірлікке бөлінуі жатады. Оң қанаттың (ұлыстың) басшылығында Батудың өзі және оның мұрагерлері ьұрды. Сол қанаттың басшылығында – Жошының үлкен ұлы Орда (Орда-Ичен) тұрды. Сол қанатқа Қазақстан аумағының үлкен бөлігі кірді. Орда мұрагерлері Бату мұрагерлерінің тек номиналдық вассалдары бола отырып, осы тәуелділікті минимумға жеткізді. Бату мен Орда ұлыстары Жошының басқа ұлдарының ұлыстарына бөлінді. Олардың барлығы Алтын Орданың жоғарғы билігіне бағынға жартылай тәуелді басқарушылар болды. Басқарушы әулеттің барлық мүшелері туған кезінен бастап ұлыстарға құқылы болды. Моңғол ақсүйектер тобының басқа өкілдері ұлысты ханға қызмет еткені үшін сыйақы ретінде алды. Бірте-бірте ақсүйектер тобы иммунитеттік құқықты (тархандықты) ала бастады, феодалдық ұстаулар сойырғұл (мұрагерлік жер сыйақы) сипатына ие болды. Басқа жақтан қарағанда, Алтын Ордада көшпелілердің ру-тайпалық ұйымдар сақталды. Ұлыстық жүйенің дамуы үзідксіз ылаң мен арыздақтарды шықырып отырды4.

Алғашқы кезде Алтын Орда ұлы моңғол хан иелігінде болды. Бірақ 1260 ж. Моңғол империясы тәуелсіз ұлыстарға таралды. Алтын Орда Берке хан (1256-1266 жж.), ағасы Бату кезінде  дербес мемлекет болып қалыпасты. Оның мұрагері менгу хан (1266-1280ж.) өз тиының соқты, ұлы хан Хубилайға қарсы Шағайтай Хайдуны қолдады. Алтын Орда тарихы ішкі өзара тартыстар және орыс книяздар, Кавказдағы Иран Хулагидтары, XIV ғ. 60-шы жж. Алтын Ордада бөлінген Ақ Орда мен Хорезм билеушілерімен үздіксіз соғыстарына толы. XIV ғ. 1-ші жартысынла Өзбек хан (1312-1342 жж.) және оның мұрагері Жәнібек хан (1342-1357 жж.) билігі кезінде Алтын Орда үлкен күшке ие болды. Хандар билігінің күшеюі құрылтай шақырылуының тоқтатылуында және биліктің кейбір орталықтыруында өз бейнесін тапты. 1312 ж. Өзбек хан исламды Алтын Орданың мемлекеттік діні етіп жариялады. Далалық түркі-моңғолдық мәдениеті Еділ (бұлғар мекені) және Орта Азияның (Хорезм) мұсылмандық дәстүрлерінің әсер етуінен исламдалды.

XIV ғ. екінші жартысынан бастап Алтын Орданы сыртқа тебуші күштер бос ұстай бастады. 1357-1380 жж. аралығында алтынордалық тақта оннан астам хан ауысты. 1380 ж. Куликов майданында Дмитрий Донскойдың басшылығымен орыс әскері Алтын Орданың билеушісі түмен басы Мамайды өлтірді. Жошылық Тохтамышылық хан Мамайдың жеңілуін пайдаланып, Алтын Орданың билігін жаулап алды. Әскери жеңістермен өзінің билігін нығайтуға тырысып, ол 1382 ж. Мәскеуді өрттеді, Мәуеренахр мен Кавказға бірнеше жорықтарды жасады. Ал әмір Темір Алтын Ордаға бірнеше соққылар жасады. XV ғ. ортасына қарай бірнеше үлкен ұлыстарда өз хандары тағайындалды, ал Алтын Орда өз өмірін тоқтатты.Еділ мен Днепр арасындағы Үлкен Орда (XV ғ. 30-шы жж. пайда болды) ең ірі ұлыстардың бірі болып қалыптасты. 20-60-шы жж. Сібір хандығы, Ноғай хандығы. Казан хандығы. Крым хандығы және Астрахан хандығы құрылды5.

Оңтүстік-Шығыс Қазақстан үш ірі моңғол ұлыстары қосылған орталық болды. Жетісудің аумағы олардың арасындағы саяси түрде үзілген болып шықты: Жошы ұлысына Балқашқа шектесіп тұрған солтүстік бөлігі кетті, оңтүстік бөлігі Шағай ұлысының құрамына енді; Жетісудің солтүстік-шығыс аймағы Үгедей ұлысының маңызды бөлігін құрады. Жетісуда ұлыс хандарының маңызды ставкалары болды.

Шағатай ұлысында, яғни Жетісу аумағында Шыңғыстықтар – Шағатай мен Үгедей мұрагерлерінен шыққандардың ұлыс хан билігіне үміткерлердің үздіксіз соғыстары жүріп отырды. Өзара шайқасқа көшпелі феодалдардың топтары тартылды. 1251 ж. Үгедей ұлысы жойылды, жерлері ұлы Мөнке ханның (Моңғолияда «ежелгі киіз үйді» басқарған Шыңғысханның кіші ұлы Тулуйдың ұлысы) жақтаушыларына таратылды. Жерлердің қайта бөлінуі Шағатай ұлысында да болды. 1260 ж. Ариг-Буга және Хубилай өздерін ұлы хан деп жариялаған кезде, Мөңке қайтыс болғаннан кейін ондағы феодалдық өзара тартыстар күшейді. Күрестік нәтижесінде Арығ-Бұға өзінің әскерімен Шағатай аумағына келді6. Жалғасқан өзара тартыстар мен соғыстар соңында жергілікті қалалар мен егін алқаптарын жойды. ХІІ ғ. 60-шы жж. «Арығ-Бұғы әскерлері халықты соншама ығыстырды, нәтижесінде Іле жазығында аштық пайда болды, одан көптеген адам қаза тапты» - деп атап өтті Рашид ад-Дин7. 1269 ж. Хайду тәуелсіз мемлекеті пайда болғаннан кейін (оның пайда болуы жергілік тұрғындардың феодалдық басын қалпына келтіру дегенді білдірді), сол жылы Таласта болған құрылтайда келешектегі ойсыраудан отырықшы-жер шаруашылығын қорғау әрекеттері қолданды. Алайда батыс аумақтарға үміттенген ұлы хан әскеріне қарсы Шыңғысшылардың жалғасқан өзара тартыстары және Хайдуның ұзақ соғыстары құрылтай шешімін орындаусыз қалдырды.

XIV  ғ. екінші жартысында Хайду мұрагерлері кезіндегі өзара тартыстар Жетісудағы экономикалық құлдыраудың бұрын басталған процесін аяқтады. Моңғол уақытына дейін дамудың жоғары деңгейіне жеткен Оңтүстік-Шығыс Қазақстандағы атақты қалалардың көбі – Баласағұн, Тараз, Алмалық, Алматы, Қаялық, Ілебалық, Екі-Оғыз және т.б. үлкен және кішкентай қалалар, мекендер аймақ картасынан жойылды.

Моңғол хандары арасында жергілікті басқарған басшылыққа, отырықшы-егін шаруашылығы мен қала мәдениетінің дәстүріне сүйенген,  орталық биліктің жақтаушылар болғанын атап өту керек. Шағайтайлық Дувының баласы Кебек хан (1318-1326) олардың арасында ең атақты болды. Ол көшпелі салттарды бұзды, Жетісудан Мәуеренахрға көшті, ақша және әкімшілік реформаларды өткізді, Орта Азия қалаларын қалпына келтіруге және құрылысына көмектесті. Оның қызметі Шағатайлықтар мемлекетіне кірген оңтүстік қазақстандық қалаларға жақсы әсер етті. XIV ғ. ортасынла Шағатайлық мемлекеттен (Хайду мемлекеті) Моғлстан бөлінді.

Моңғолдардың жеңісі өндірістік күштерді бұзу және адамдарды жаппай қырып жоюмен жүрді. Қалалар мен мекендер, сарайлар мен мешіттер қиратылды, жер суландыратын жүйелер жойылды, өнделген егіндер қараусыз қалған. Мыңдаған шебер қолөнершілер құлдыққа алынды. Тұрғындар жайппай кедейлік пен аштыққа тап болды.Өткенмен салыстырғанда, пайдаланудың одан да қатал нысандар орнатылды. Моңғол жаулап алушылардың үстемдігі өздері жаулап алған елдердегі халықтардың экономикалық және мәдени өрлеуін ұзаққа ұстады. Қазақстанның егін шаруашылық жіне қалалық мәдениеті аса ауыр шығынға ұшырады. Марко Полоның айтуын бойынша жаулап алынған елдерде моңғол үстемдегін орнатқаннан кейін қалаларға «әскерлердің енуі кедергі жасамау үшін қабырға мен дарбаздарды салуға тыйым салдырды... Осылай өмір сүруге мәжбүр болған халықтар сабырлықты сақтады»8.

Жетісуда шапқыншылық кезінде қалалардың тікелей жойылуы болған жоқ. Бірақ Жетісу арқылы өткен үлкен әскер тәртіпсіз тонаушылықпен жүрген шапқыншылық кезіндегі осы облыстың шаруашылығына қырғын әсер етті. Осы аймақта моңғол үстемдігін орнатқаннан кейін жақын арадағы онжылдықта қалалар мен егін шаруашылығының маңызды құлауы және мәдени жерлерді өрістерге айналдыру жағдайлары жүрді. Осы оқиғадан кейін отыз жыл өткеннен кейін ғана Іле жазығын аралаған Вильгельм Рубрук былай мәлімдеді: «Жоғарыда аталған тегістікте бұрын көптеген қалалар болған, бірақ татарлар «моңғолдар» өздерінің малын бағу үшін оны жойып тастаған, себебі онда ең жақсыө өрістер болған»9. Моңғол феодалдары үстемдігінің бір жарым жүз жылдығынан кейін мәдениеті және отырықы егін шаруашылығы, мал шаруашылығы дамыған Қазақстанның осы бөлігіндегі аумағы өзінің экономикалық, саяси және мәдени маңызын жоғалтты. Оған бірнеше себеп болды.

Оңтүстік-Шығыс Қазақстан өзінің стратегиялық күшіне қарай моңғол хандарының жаулап алу жоспарының маңызды бөлігі болып табылды. Осында ұлыс хандарының көа адамдық «ордасымен» маңызды ставкалары, яғни сарайы, нөкерлері, көптеген әскерлері болды. Өзінің шаруашылық нысанын сақтаған 200 мыңға дейін), кең пайдаланылатын жерлерді талап еткен көптеген моңғол көшпелілер осы жерге келген. Жетісудағы көптеген көшпелілердің шоғырлануы ұлыстардың пайда болуынан кейін егін алқаптарының тезарада қысқартылуын шақырды, отырықшы мал шаруашылығының секторы арқылы көшпелі сектордың экономикасын күшейтті. Ауылдардың бұзылуы, табындармен егіндерді жайпауы, бақшалар мен жер суландыратын жүйелерді жоюы, қалалардағы сауда өмірінің тына қалуы және көрші қалалар мен округтермен олардың экономикалық байланысының тоқтатылуы – осының барлығы бірте-бірте Жетісудағы қалалардың өмір сүрудің экномикалық және әлеуметтік негізін бұзды. Сонымен қатар әрқашан қалалық және отырық-егін шаруашылық мәдениетіне қарсы болған, жаулап алған елдердің жыртқыштық пайдалану әдісін ұстанған моңғол феодал ақсүйектер тобы ұзақ уақыт бойы осында үстемдік етті. Жетісу аумағында саяси жағдайдың тұрақсыздығы осы аумақтағы шаруашылық пен мәдениеттің келешектегі құлдырауға көмектесті. Жаулап алушылар осы жерде билікті, заңдықты, бейбітшілікті орната алмады.

Моңғол шапқыншылығы мен үстемдігі Жетісу мен Оңтүсік Қазақстанның тұрақты шаруашылық дамудың экономикалық негізін бұзды, осы аудандардың бірігу процестерін, олардың арасындағы шаруашылық, этникалық, мәдени өзара байланысын, оған шектес далалармен байланысын баяндатты және тұрақсыздандырды10. Ол жаулап алынған елдерді, соның ішінде Қазақстанда әлеуметтік-экономикалық қатарда белгілі шегіністі шақырды. Қоғамдық қатынастарда ең артта қалған нысандар, құл иленушілік құрылысқа дейін нысандар бекітілді. Моңғолдар жаулап алынған егіншілік елдерде, әсіресе Орта Азиямен Оңтүстік Қазақстанда (онда енші жері дамыған жүйесі бар феодализм, шартты егіншілік алым-салықтар бұрыннан бері үстемдік еткен) жаңа қоғамдық қатынастарға ештеңе енгізген жоқ. Феодалдық қатынастар әлі құрылуы кезеңінде болған дала мал шаруашылық аудандарында моңғол жеңісі патриархалдық салттармен жасырынған феодализмнің артта қалу нысандарының нығаюына және сақтауына әкелді. Жаулап алынған елдердің көшпелі және жартылай көшпелі тұрғыны Шыңғысдықтар ұлысына кірді және жергілікті тұрғындардың ру-тайпалық құрылымын есептеуімен ондаған, жүздеген, мыңдаған және т.б. бөлінді, ол оның ұзақ уақытқа нығаюына көмектескен маңызды фактор болып табылды.

Жаулап алынған мекендер ауыр алымдар пен міндеткерліктерге салық салынды. Зерттеушілер моңғолдар орнатқан салықтардың 20 түрін санады11.

Моңғол шапқыншылығы апаттық жағдайлармен бірге кейбір оң жақтарға ие болды. Моңғол билеушілер сауданың дамуын, халықаралық байланыстарды ынталандырды, барлық жерлерде  пошталық және жәмшік қызметті енгізді. Алыс халықтар арасында сауда және мәдение байланыстар орнатылды. Ұлыстар аумақтары бойынша сауда керуендері, дипломатиялық миссиялар жүрді, саяхатшылар алыс жерлерге барып, Еуропаға бұрын белгісіз болған Азияның елдері мен халықтары туралы мәліметтерді әкеліп отырды. Моңғолдар далаға орталық биліктің идеясын әкелді, бұрын ұйымдаспаған тайпаларды біріктірді. Көшпелі өмірдің нормаларын Шыңғысханның «Ясасы» реттей бастады, бұл – жаңа жағдайларға бейім қарапайым құқықтың кодификацияланған жинақ. Нәтижесінде «Ясалардың» нормалары «Жеті Жарғы» қазақ кодексінің заңдарын құрастырған кезде белгілі деңгейде қолданылды. Әлеуметтік ұйымның көптеген нормалары мен мемлекеттіліктің нысандары моңғол дәуірінен кейінгі Қазақстан аумағында пайда болған мемлекеттерде пайдалана басталды. Моңғолдың жеңісі Қазақстан аумағындағы этникалық процестердің барысына күшті әсер етті. Алайда Шыңғысхан және оның мұрагерлерінің соғысы жаулап алынған елдердің ғана емес, Моңғолияның өзінің өндірістік күштерінің құлауына әкелді.

1. Петрушевский И. П. Поход монгольских войск в Среднюю Азию в1219—1224 гг.и его последствия. — В кн.: Татаро-монголы в Азии и Европе. М., 1977. С. 122

Путешествия в восточные страны Плано Карпини и Рубрука. М  1957. С. 126.

Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды ТИМ —Л., 1941. С. 14

Федоров-Давыдов Г. Л Кочевники Восточной Европы под властью золотоордынскихханов. М., 1966; Его же. Общественный строй Золотой Орды  М  1973; Егоров В. ЛГосударственное и административное устройство Золотой Орды. «Вопросы истории», 1972, №
2. С. 32—42.

5. Греков Б. Д ., Якубовский А.Ю. Золотая Орда и ее падение. М. - Л. 1950; Сафаргалиев М.П. Распад Золотой Орды. Саранск,1960; История  Казахской ССР а пяти томах.

Т. ІІ, С. 152-154.

6. История Киргизской ССР с древнейших времен до середины ХІХ в. Т. І, Фрунзе, 1984. С. 382-384.

ДРевнейших времен до середины XIX в. Т. I, Фрунзе, 1984. 104

7.Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т. II. С. 164.

8.Книга Марко Поло. М.. 1956. С. 280.

9.Путешествия в восточные страны Плано Карпини и Рубрука. С. 16.

10.Пищулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в середине XIV — начале XVІ в. (вопросыполитической и социально-экономической истории). Алма-Ата, 1977. С. 127—140.

11.История Казахской ССР. Т. II. С. 144—146.

© ҚР БҒМ ҒК Ш.Ш. Уәлиханов ат. тарих және этнология институты, 2013

Авторлық ұжымның келісімінсіз басқа веб-ресурстарда материалды қолдануға болмайды


Пікірлер

Пікір қалдыру үшін кіріңіз немесе тіркеліңіз